Բարև, ես Անի Բարսեղյան եմ, 10 տարեկան։ Սովորում եմ 6-րդ դասարանում։ Հաճախում եմ պարի, բայց նաև շատ եմ սիրում լողալ։ Առարկաներից սիրում եմ մաթեմատիկան և անգլերենը։ Սիրում եմ ընկերներիս հետ ժամանակ անցկացնել, ամենամոտիկ ընկերուհիս Հասմիկն է։
Ամառային արձակուրդների ընթացքում կարդացել եմ Ռոնալդ Դալի «Մալթիդան» գիրքը։ Այն շա՛տ հետաքրքիր պատմություն է մի աղջկա մասին է, ով շատ է սիրում գիրք կարդալ, իսկ նրա հայրը և մայրը չեն թողում նրան գրքեր կարդա։ Նրա անունն է Մաթիլդա։ Մաթիլդան ամեն օր տանը մենակ էր մնում, հայրը գնում էր աշխատանքի, մայրը գնում էր բինգո խաղալու, իսկ եղբայրը՝ դպրոց։ Մալթիդան շատ խելացի էր և չարաճճի։ Մի անգամ նա իր հայրիկի գլխարկն էր սոսնձել, այն կպել էր հայրիկի գլխին և չէր պոկվում։ Մալթիդայի ծնողները նրան չէին սիրում։ Երբ Մալթիդան տանը մենակ էր մնում, գնում էր գրադարան, գիրք էր վերցնում, գալիս էր տուն և գիրք կարդում։ Երբ Մալթիդան գնում էր դպրոց, նրա ուսուցիչը՝ Օրիորդ Մեղրանուշը, զարմանում էր նրա գիտելիքներով։ Այդ դպրոցի տնօրենը տիկին Դագանակն էր։ Նա շատ խիստ և ուժեղ էր։ Մի օր Մալթիդան գնում է օրիորդ Մեղրանուշի տուն, տեսնում է, որ տանը կահույք չկա։ Օրիորդ Մեղրանուշը պատմում է, որ նա երկու տարեկան է եղել, երբ նրա մայրը մահացել է, իսկ հետո նրա հայրն է մահացել, և նա մնացել է հորաքրոջ խնամակալության տակ։ Նրա հորաքույրը տիկին Դագանակն է։ Իսկ հետո նա պատմեց, որ երբ մեծացել է, սկսել է առանձին տանն ապրել։ Մալթիդան կարողանում էր առանց ձեռքերի օգնությամբ իրեր բարձրացնել և տեղաշարժել։ Հաջորդ օրը Մալթիդան առանց ձեռքերի օգնության կավիճը վերցնում է և գրատախտակին գրում, որ տիկին Դագանակը տունը տա օրիորդ Մեղրանուշին և գնա էստեղից։ Երբ տիկին Դագանակը այդ տեսնում է, փախչում է և էլ չի վերադառնում։ Իսկ տունը մնում է օրիորդ Մեղրանուշին։ Հաջորդ օրվանից նոր տնօրեն է գալիս, և Մալթիդային տեղափոխում են բարձր դասարան։ Երբ Մաթիլդան տուն է գնում, տեսնում է, որ դռան մոտ մեքենա է կանգնած, ուշադրություն չի դարձնում և մտնում է ներս, տեսնում է, որ նրա մայրը և հայրը ճամպրուկն են հավաքում, հարցնում է, թե ինչ է եղել, նրա հայրը պատասխանում է, որ ընդմիշտ գնում ենք Իսպանիա։ Մալթիդան վազում է օրիորդ Մեղրանուշի տուն և նրան ասում, որ ընդմիշտ գնում է Իսպանիա։ Երկուսով գնում են Մալթիդայի տուն։ Մալթիդան նրա հայրիկին և մայրիկին համոզում է, որ մնա այստեղ և ապրի օրիորդ Մեղրանուշի տանը։ Նրանք համաձայնում են։ Այդ օրվանից Մալթիդան և օրիորդ Մեղրանուշը ապրում են միասին։
Ամպերում ջրային գոլորշիները սառելով խտանում են, վերածվում ջրի կաթիլների, իսկ եթե օդի ջերմաստիճանը բացասական է՝ սառցաբյուրեղների: Դրանք կուտակվելով, խոշորանում են և Երկրի ձգողական ուժի ազդեցությամբ թափվում են Երկրի մակերևույթի վրա՝ առաջացնելով մթնոլորտային տեղումներ: Մթնոլորտային տեղումները լինում են հեղուկ (անձրև, ցող) և պինդ (ձյուն, կարկուտ, եղյամ): Բացի այդ՝ մթնոլորտային տեղումների մի մասը թափվում է անմիջապես ամպերից (անձրև, ձյուն, կարկուտ), մյուսները (ցող, եղյամ) առաջանում են երկրամերձ շերտում:
Անձրևն առաջանում է օդի միայն դրական ջերմաստիճանների դեպքում, երբ մթնոլորտում կա բավարար քանակությամբ ջրային գոլորշի:
Սակայն միշտ չէ, որ ամպամած եղանակին անձրև է գալիս, որովհետև հնարավոր է, որ օդը լրիվ հագեցած չլինի, ամպի մեջ եղած կաթիլները շատ մանր լինեն և թեթև լինելու պատճառով մնան երկնքում:
Ձյունը, ի տարբերություն անձրևի, առաջանում է օդի 0 °C-ից ցածր ջերմաստիճանում: Այսինքն՝ ջուրը հեղուկ վիճակից անցնում է պինդ վիճակի, ուստի և կոչվում է մթնոլորտային պինդ տեղում:
Նախ՝ ձևավորվում են մանր սառցաբյուրեղներ, որոնք, միանալով իրար և սնվելով շուրջն եղած գոլորշիներով, խտանում են, խոշորանում, կազմում են փաթիլներ, և Երկրի ձգողական ուժի շնորհիվ՝ թափվում ցած:
Կարկուտը նույնպես մթնոլորտային պինդ տեղում է, սակայն առաջանում է տարվա տաք սեզոնում: Շատ հաճախ տաք օդի հետ վեր բարձրացող ջրային գոլորշիներն ու ջրի մանր կաթիլները հասնում են այնպիսի բարձրության, որտեղ օդի ջերմաստիճանը բացասական է: Այդտեղ դրանք վերածվում են սառցաբյուրեղների: Վերջիններս, օդային հոսանքների միջոցով վեր ու վար շարժվելով, աստիճանաբար պատվում են սառցե նորանոր թաղանթներով, մեծանում՝ ձևավորելով կարկտի հատիկները, և թափվում են Երկրի վրա:
Կարկուտը մեծ վնաս է հասցնում բնակչությանը՝ ոչնչացնելով ցանքերը, այգիները, ջարդելով ծառերը, կտուրները և այլն: Ցողը Երկրի մակերևույթի, բույսերի և զանազան առարկաների վրա նստած ջրի մանր կաթիլներն են: Դրանք գոյանում են հիմնականում տարվա տաք սեզոնում, օդի դրական ջերմաստիճանի պայմաններում, պարզկա գիշերային ժամերին:
Գիշերը, երբ օդը սառում է, ջրի գոլորշիներն վերածվում են ջրի մանր կաթիլների և նստում բույսերի ու տարբեր առարկաների վրա:
Եղյամը ձյան նմանվող սառցի բյուրեղների նստվածքն է բույսերի և այլ առարկաների վրա:
Եղյամն առաջանում է տարվա ցուրտ եղանակին, պարզկա գիշերներին, երբ օդի ջերմաստիճանը 0 °C-ից ցածր է:
Մթնոլորտային տեղումների քանակը չափում են օդերևութաբանական կայաններում տեղադրված տեղումնաչափ սարքով:
Տեղումնաչափը գլանաձև դույլ է, որը տեղադրված է գետնից երկու մետր բարձրություն ունեցող սյան վրա: Երբ անձրև է գալիս, ջուրը հավաքվում է նրա մեջ: Անձրևը դադարելուց հետո դույլի մեջ հավաքված ջուրը դատարկում են միլիմետրային բաժանումներ ունեցող բաժակի մեջ և որոշում, թե ինչ բարձրությամբ ջրային շերտ է գոյացել:
Կարկուտ կամ ձյուն տեղալուց հետո դույլը տեղափոխում են տաք սենյակ, որ ձյունը (կարկուտը) հալվի, ապա առաջացած ջուրը նորից լցնում են չափիչ բաժակի մեջ և որոշում պինդ տեղումներից գոյացած ջրի շերտի բարձրությունը։ Այդպես բոլոր չափումները տարվա ընթացքում գումարում են իրար և ստանում տարեկան տեղումների քանակը, որն արտահայտվում է միլիմետրերով (մմ): Օրինակ՝ հասարակածային շրջաններում տարեկան միջին հաշվով թափվում են 2000-3000 մմ տեղումներ, իսկ Երևանում՝ մոտ 300 մմ:
Հարցեր և առաջադրանքներ
Ինչպե՞ս են առաջանում մթնոլորտային տեղումները:
Մթնոլորտային տեղումների ի՞նչ տեսակներ գիտեք: Թվարկեք հեղուկ և պինդ տեղումները:
Ինչպե՞ս են առաջանում անձրևը և ձյունը:
Ինչպե՞ս են առաջանում ցողը և եղյամը։
Մթնոլորտային ո՞ր տեղումներն են առավել շատ դիտվում ձեր բնակավայրում:
Քամու բնութագրիչները: Քամու բնութագրիչներից կարևոր են քամու ուղղությունը, արագությունը և ուժը: Այս բնութագրիչները մարդու կյանքի և տնտեսական գործունեության համար ունեն կարևոր նշանակություն: Անհիշելի ժամանակներից մարդը կարողացել է զանազան միջոցներով, օրինակ՝ ծովի ալիքներով, ծածանվող դրոշակով, ծխնելույզների ծխի շեղման չափով, որոշել քամու ուղղությունը, արագությունը և ուժը: Օդերևութաբանական կայաններում տեղադրված հողմացույց կոչվող սարքով որոշում են քամու ուղղությունը և ուժը: Ընդունված է քամին կոչել հորիզոնի այն կողմի անունով, որտեղից փչում է: Օրինակ՝ եթե քամին փչում է հարավից, ապա անվանում են հարավային քամի: Քամու ուղղությունը որոշելու համար օգտվում ենք հողմացույցի շարժական սլաքից, որը քամու ազդեցությամբ ազատ պտտվում է: Սլաքը սուր ծայրով միշտ ուղղված է լինում քամու դեմ, այսինքն՝ դեպի հորիզոնի այն կողմը, որտեղից քամին փչում է:
Քամու ուժը կախված է իր արագությունից: Քամու ուժը չափում են բալերով՝ 0-ից մինչև 12 բալ: Անհողմ եղանակին քամու ուժը 0 բալ է, իսկ եթե քամու ուժը 12 բալ է, ապա փոթորիկ է, որի ընթացքում ծառերն արմատախիլ են լինում, պոկվում են շենքերի տանիքները և այլն: Քամու արագությունը որոշում են հողմաչափ կոչվող սարքով: Քամու ուժի օգտագործումը: Հազարամյակներ շարունակ քամու ուժը մարդն օգտագործել է տարբեր նպատակներով՝ նավարկել է առագաստանավերով, կառուցել հողմաղացներ: Քամու ուժի օգտագործման առաջին՝ պարզագույն միջոցը եղել է առագաստը, որի օգնությամբ մարդը հազարամյակներ շարունակ օվկիանոսում փոխադրել է բեռներ ու մարդկանց: Քամու ուժով են աշխատել նաև հողմաղացները, որտեղ հատուկ պատրաստված թիակների օգնությամբ քամին պտտել է քարը և աղացել հացահատիկը: Քամու ուժի օգտագործման ժամանակակից ձևերից են հողմաէլեկտրակայանները, որոնց միջոցով արտադրում են էլեկտրաէներգիա: Ժամանակակից հողմաէլեկտրակայաններն աշխատում են քամու ցանկացած ուղղության և ուժգնության պայմաններում: Երկրագնդի վրա քամու էներգիան համարվում է անսպառ: Ուստի հողմաէլեկտրակայանների միջոցով էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը համաշխարհային էներգետիկայի հեռանկարային ճյուղերից մեկն է: Բացի այդ՝ հողմաէլեկտրակայանները չեն աղտոտում շրջակա միջավայրը և ավելի էժան ու արագ են կառուցվում: Այսօր աշխարհի շատ երկրներում կան կառուցված բազմաթիվ հողմաէլեկտրակայաններ: Դրանք լայն տարածում ունեն հատկապես եվրոպական երկրներում և ԱՄՆ-ում: Հայաստանում նույնպես կառուցվել են հողմաէլեկտրակայաններ:
Հարցեր և առաջադրանքներ
Ի՞նչ բնութագրիչներ ունի քամին:
Ի՞նչ սարքով և ինչպե՞ս են որոշում քամու ուղղությունը:
Ինչի՞ց է կախված քամու ուժը, ի՞նչ միավորով են չափում:
Ի՞նչ սարքով են չափում քամու արագությունը, ո՞րն է չափման միավորը:
Մեկ քիմիական տարրի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են պարզ: Օրինակ՝ ազոտը, թթվածինը, ծծումբը, երկաթը, պղինձը, ոսկին պարզ նյութեր են, քանի որ կազմված են համապատասխանաբար միայն ազոտ, թթվածին, ծծումբ, երկաթ, պղինձ, ոսկի տարրերի ատոմներից: Ինչպես տեսնում եք՝ պարզ նյութի անվանումը սովորաբար (բայց ոչ միշտ) համընկնում է տարրի անվանման հետ: Պարզ նյութերի մեջ տարբերում են մետաղներ և ոչ մետաղներ: Ձեզ հայտնի են մեծ թվով մետաղներ՝ երկաթը, ալյումինը, պղինձը, կապարը, արծաթը, ոսկին և այլն:
Մետաղները կարելի է տարբերել ոչ մետաղներից իրենց ընդհանուր հատկություններով: Այսպես՝ մետաղները սովորական պայմաններում պինդ նյութեր են (բացառությամբ սնդիկի, որը հեղուկ է): Մետաղները լավ ջերմաէլեկտրահաղորդիչներ են: Պղնձից, ալյումինից, արծաթից, ոսկուց պատրաստում են հաղորդալարեր: Դրանք պլաստիկ են՝ մաքուր մետաղից պատրաստած ձողը հնարավոր է «ծեծել», դարձնել թիթեղ: Մաքուր վիճակում մետաղները սովորաբար փայլուն են: Ոչ մետաղների մեջ կան ինչպես պինդ (ծծումբ, ածխածին, ֆոսֆոր), այնպես էլ՝ հեղուկ (բրոմ) և գազային (ազոտ, ջրածին, թթվածին) նյութեր: Պինդ ոչ մետաղները սովորաբար պլաստիկ չեն, դրանք փխրուն են: Ոչ մետաղներն էլեկտրական հոսանք չեն հաղորդում (բացառություն է ածխածինը), վատ ջերմահաղորդիչներ են: Հայտնի է ատոմների 120 տեսակ: Այդ տեսակներն անվանում են քիմիական տարրեր կամ էլեմենտներ: Քիմիական տարրերից յուրաքանչյուրն ունի իր անվանումը: Մեկից ավելի քիմիական տարրերի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են բարդ: Օրինակ՝ ածխաթթու գազը կամ ջուրը բարդ նյութեր են: Առաջինը կազմված է ածխածին և թթվածին, երկրորդը՝ ջրածին և թթվածին տարրերի ատոմներից: Բարդ նյութերն այլ կերպ անվանում են քիմիական միացություններ: Քիմիական տարրերի ատոմները քիմիական փոխազդեցությունների ընթացքում չեն անհետանում, մեկ միացությունից կարող են մի այլ միացության բաղադրության մեջ անցնել: Ամեն քիմիական տարր ունի իր նշանը և անվանումը: Քիմիական տարրի անվանումը տարբեր լեզուներով կարող է տարբեր հնչել: Լատիներեն «ferrum», անգլերեն «iron», ռուսերեն «железо», հայերեն «երկաթ»՝ դրանք նույն տարրի անվանումներն են: Որպես քիմիական տարրի նշան՝ ընդունվում է լատիներեն անվանման սկզբնատառը (գլխատառով գրված): Նույն տառով սկսվող տարրերի նշաններն իրարից տարբերելու համար՝ մեկից բացի մյուս տարրերի անվանման առաջին տառից հետո փոքրատառով գրվում է նաև հաջորդ տառերից որևէ մեկը: Օրինակ՝ կալցիումը (լատ.՝ Calcium) նշանակվում է Ca, կադմիումը (լատ.՝ Cadmium)՝ Cd, իսկ քլորը (լատ.՝ Chlorum)՝ Cl: Ստորև աղյուսակում ներկայացված են որոշ քիմիական տարրերի անվանումներ՝ համապատասխան լատինատառ նշաններով և արտասանությամբ:
Բնության մեջ գոյություն ունեն ատոմների տարբեր տեսակներ, որոնք զանազանվում են իրենց զանգվածով, չափերով, միջուկի կառուցվածքով: Ներկայումս հայտնի է 120 քիմիական տարր: Դրանցից վերջին մի քանիսի հայտնագործման մեջ մեծ է մեր հայրենակից, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, պրոֆեսոր Յուրի Հովհաննիսյանի դերը: Տարրերի ատոմները միանում են նույն կամ այլ տարրի ատոմներին՝ առաջացնելով պարզ և բարդ նյութեր:
Քիմիական տարրը
Քիմիական նշանը
Արտասանությունը
Ազոտ
N
էն
Ալյումին
Al
ալյումին
Ջրածին
H
հաշ
Թթվածին
O
о
Երկաթ
Fe
ֆեռում
Պղինձ
Cu
կուպրում
Արծաթ
Ag
արգենտում
Ոսկի
Au
աուրում
Կապար
Pb
պլումբում
Ցինկ
Zn
ցինկ
Ածխածին
C
ց
Ծծումբ
S
էս
Ֆոսֆոր
P
պե
Քլոր
Cl
քլոր
Բրոմ
Br
բրոմ
սիլիցիում
Si
սիլիցիում
Հարցեր
Ինչո՞վ են տարբերվում պարզ և բարդ նյութերը:
Ի՞նչ հատկություններով կարելի է տարբերել մետաղը ոչ մետաղից:
